Artykuł został opublikowany także na witrynie eioba.
Wersja z 2009-09-30
Zebrał Grzegorz Jagodziński, autor internetowej gramatyki języka polskiego i kursu języka polskiego dla cudzoziemców.
| wyraz lub wyrażenie | znaczenie | |
|---|---|---|
| a cappella | wł. | bez towarzyszenia instrumentów, chóralnie |
| a conto | wł. | na poczet, na rachunek |
| a contrario | łac. | przeciwnie, przeciwny (argument) |
| a fortiori | łac. | tym bardziej, tym słuszniej (o argumencie jeszcze lepszym od poprzedniego) |
| a fronte | łac. | posortowany normalnie, od pierwszej litery |
| à la | fr. | wzorowany na…, podobny do…, w rodzaju…, na sposób… |
| a posteriori | łac. | na podstawie doświadczenia, na podstawie faktów, z następstwa, przez indukcję |
| a priori | łac. | z założenia, niezależnie od doświadczenia, przez dedukcję, intuicyjnie |
| à propos [apropo] | fr. | przy okazji, w związku z tym tematem |
| a tergo | łac. | posortowany od końca, tj. od ostatniej litery |
| ad acta | łac. | (odłożony) między sprawy załatwione |
| ad calendas Graecas | łac. | (odłożony) na święty nigdy, na nie wiadomo kiedy |
| ad futuram rei memoriam | łac. | na zawsze, na wieczną pamiątkę |
| ad hoc | łac. | doraźnie, z potrzeby chwili |
| ad hominem | łac. | odnoszący się do osoby oponenta, a nie do jego argumentów |
| ad multos annos | łac. | sto lat (życzenia długiego życia) |
| ad patres | łac. | na tamten świat, dosł. do ojców (odejść, umrzeć) |
| ad perpetuam rei memoriam | łac. | na zawsze, na wieczną pamiątkę |
| ad personam | łac. | odnoszący się do osoby oponenta, a nie do jego argumentów |
| ad rem | łac. | do rzeczy, do tematu, bez dygresji |
| ad vocem | łac. | odnośnie ostatniej wypowiedzi oponenta, co się tyczy dopiero co poruszonej kwestii |
| alea jacta est | łac. | kości zostały rzucone, podjęto śmiałą i nieodwołalną decyzję |
| alias | łac. | czyli, inaczej zwany |
| argumentum ad hominem | łac. | atak personalny, zarzut natury osobistej |
| argumentum ad personam | łac. | atak personalny, zarzut natury osobistej |
| asinus asinorum | łac. | osioł nad osłami |
| au naturel [o natürel] | fr. | w stanie naturalnym; nago |
| au pair [o per] | fr. | wyrównany usługami; o pracującej jako pomoc domowa w zamian za mieszkanie i wyżywienie |
| BTW | ang. | zob. by the way |
| by the way | ang. | przy okazji, na marginesie |
| caetera desiderantur | łac. | reszta (dzieła) jest pożądana (reszty nie ma, reszta jest zagubiona) |
| caetera desunt | łac. | reszty (dzieła) brak (reszty nie ma, reszta jest zagubiona) |
| caeterum censeo Carthaginem esse delendam | łac. | dosł. a poza tym uważam, że Kartagina powinna zostać zniszczona (słowa Katona; pogląd wyrażany przy każdej okazji, z uporem) |
| carpe diem | łac. | nie marnuj mijających chwil; dosł. chwytaj dzień |
| c'est la vie! [selawi] | fr. | takie jest życie! |
| cf. | łac. | confer, porównaj |
| charta non erubescit | łac. | papier wszystko przyjmie; dosł. papier się nie rumieni |
| cicer cum caule | łac. | groch z kapustą, pomieszanie z poplątaniem, zbiór rozmaitości |
| circulus vitiosus | łac. | błędne koło, definiowanie wyrażenia przez to wyrażenie, dowodzenie przesłanki przy jej pomocy |
| clou [klu] | fr. | główny punkt programu |
| cogito ergo sum | łac. | myślę, więc jestem |
| comme ci, comme ça | fr. | jako tako, tak sobie, od biedy ujdzie |
| contra spem spero | łac. | wierzę wbrew nadziei |
| corpus delicti | łac. | dowód rzeczowy |
| crux interpretum | łac. | krzyż komentatorów, trudne do zrozumienia miejsce tekstu w obcym języku |
| cui bono? | łac. | po co? komu to było potrzebne? na czyją korzyść? |
| cum grano salis | łac. | ze szczyptą soli, z odrobiną sceptycyzmu, nieco sceptycznie |
| cum laude | łac. | z pochwałą (na dyplomie o ukończeniu studiów) |
| CV | łac. | curriculum vitae, życiorys (zwłaszcza sporządzony na odpowiednim formularzu) |
| de dicto | łac. | na temat prawdziwości zdania, tego, co powiedziano; w logice: przeciwieństwo de re |
| de facto | łac. | w rzeczywistości, istotnie, naprawdę, rzeczywiście, w praktyce |
| de gustibus et coloribus non est disputandum | łac. | nie dyskutuje się o (ulubionych) smakach i kolorach, nie należy się spierać o upodobania |
| de jure (de iure) | łac. | na mocy prawa, według prawa; przeciwieństwo de facto |
| de novo | łac. | na nowo, od nowa, ponownie |
| de re | łac. | na temat prawdziwości rzeczy; w logice: przeciwieństwo de dicto |
| deus ex machina | łac. | sztuczne, zbyt łatwe rozwiązanie intrygi przez nieoczekiwane wydarzenie lub osobę |
| dictum acerbum | łac. | gorzkie słowa, gorzka prawda |
| divide et impera | łac. | dziel i rządź; siej niezgodę, byś łatwiej mógł rządzić |
| dixi | łac. | ostrzegłem i uspokoiłem tym swoje sumienie, dosł. powiedziałem; skrót od dixi et salvavi animam meam |
| do ut des | łac. | daję, abyś i ty mi dał |
| dramatis personae | łac. | obsada; uczestnicy zdarzenia |
| dum spiro spero | łac. | nie tracę nadziei, póki oddycham |
| dura lex sed lex | łac. | twarde prawo, ale prawo |
| e.g. | łac. | exempli gratia, na przykład |
| eo ipso | łac. | tym samym, dlatego właśnie |
| ergo | łac. | więc |
| errare humanum est | łac. | błądzenie jest rzeczą ludzką (refleksja lub usprawiedliwienie popełnionego błędu) |
| et al. | łac. | et alii, i inni (autorzy); et alia, i inne |
| etc. | łac. | et cetera, i tak dalej |
| ex aequo | łac. | po równo |
| ex cathedra | łac. | nieomylnie, bezapelacyjnie, bezdyskusyjnie, autorytatywnie |
| ex definitione | łac. | (co wynika) z definicji (danego terminu), (co jest prawdziwe) na mocy przyjętego znaczenia |
| ex libris | łac. | z księgozbioru (kogoś) |
| ex nihilo | łac. | z niczego (powstały) |
| ex silentio | łac. | (argument) z niezajścia jakiegoś zdarzenia, z nieobecności jakiegoś przedmiotu itd. |
| femme fatale [fam fatal] | fr. | kobieta przynosząca zgubę, nieszczęście |
| festina lente | łac. | śpiesz się powoli, nie działaj pochopnie |
| finis coronat opus | łac. | koniec wieńczy dzieło |
| genius loci | łac. | atmosfera, klimat danego miejsca, dosł. duch władający miejscem |
| gloria victis | łac. | chwała zwyciężonym; parafraza powiedzenia vae victis |
| gnōthi seautón | gr. | poznaj samego siebie (napis nad wejściem do świątyni Apollina w Delfach) |
| graviora manent | łac. | najgorsze przed nami |
| habemus papam | łac. | mamy papieża, dokonano wyboru papieża |
| Hannibal ante portas | łac. | niebezpieczeństwo u bram, a my tracimy czas |
| hic et nunc | łac. | tu i teraz |
| hic sunt leones | łac. | miejsce nieznane, biała plama na mapie |
| hodie mihi cras tibi | łac. | dziś mnie (się to przytrafiło), jutro tobie (się przytrafi) |
| homo homini lupus | łac. | człowiek człowiekowi wilkiem (refleksja na temat podłej natury ludzkiej) |
| honoris causa | łac. | honorowy (stopień doktora nadany za zasługi) |
| i.a. | łac. | inter alia, inter alios, między innymi |
| i.e. | łac. | id est, to jest, czyli |
| ibid. | łac. | ibidem, w tym samym dziele, dzieło poprzednio (dopiero co) zacytowane |
| id. | łac. | idem, w tym samym dziele, dzieło poprzednio (dopiero co) zacytowane |
| idem per idem | łac. | błędne koło, definiowanie przy pomocy terminu, który ma zostać zdefiniowany |
| ignorantia juris nocet | łac. | nieznajomość prawa szkodzi |
| ignotum per ignotum | łac. | błąd polegający na tłumaczeniu nieznanego terminu innym nieznanym terminem |
| illo tempore | łac. | w owym czasie |
| imprimatur | łac. | pozwala się drukować |
| in articulo mortis | łac. | w obliczu śmierci |
| in corpore | łac. | wszyscy, w całości, w komplecie |
| in duplo | łac. | podwójnie |
| in extenso | łac. | w całości, bez skrótów |
| in flagranti | łac. | na gorącym uczynku |
| in gremio | łac. | wszyscy, w całości, w komplecie |
| in honorem | łac. | na cześć |
| in loco | łac. | na (właściwym) miejscu |
| in memoriam | łac. | ku pamięci, na pamiątkę |
| in minus | łac. | na niekorzyść |
| in natura | łac. | w naturze (o zapłacie w towarach lub usługach) |
| in pectore | łac. | ten, którego papież zamierzał uczynić kardynałem |
| in plus | łac. | na korzyść, na zwyżkę |
| in promptu | łac. | na poczekaniu, bez przygotowania |
| in situ | łac. | w środowisku naturalnym, w naturalnym miejscu, w pierwotnym położeniu |
| in spe | łac. | w zamiarze, spodziewany, oczekiwany, w przyszłości, mający zostać…, chcący zostać… |
| in suspenso | łac. | w zawieszeniu |
| in toto | łac. | całkowicie, w całości |
| in triplo | łac. | potrójnie |
| in vino veritas | łac. | wino rozwiązuje język |
| in vitro | łac. | w laboratorium |
| in vivo | łac. | w organizmie, przyżyciowo |
| insigne cum laude | łac. | z nadzwyczajną pochwałą (na dyplomie o ukończeniu studiów) |
| interim | łac. | tymczasem, stan tymczasowy (używane także jako rzeczownik rodzaju nijakiego) |
| ipso facto | łac. | tym samym, w rezultacie |
| keep smiling | ang. | zachowaj pogodę ducha |
| la donna è mobile | wł. | kobieta jest zmienna |
| last not least | ang. | na końcu, ale nie najmniej ważne; ostatni co do kolejności, ale nie co do znaczenia |
| lege artis | łac. | (wykonany) zgodnie z regułami (sztuki, np. leczenia) |
| loco citato | łac. | w zacytowanym poprzednio miejscu |
| lupus in fabula | łac. | o wilku mowa; zjawił się ten, o którym mówiliśmy |
| magna cum laude | łac. | z wielką pochwałą (na dyplomie o ukończeniu studiów) |
| mane, thekel, phares | aram. | zapowiedź zagłady; dosł. policzone, zważone, rozdzielone |
| manu propria | łac. | własnoręcznie |
| manus manum lavat | łac. | ręka rękę myje |
| mea culpa | łac. | moja wina |
| medice, cura te ipsum | łac. | lekarzu, ulecz samego siebie (parafraza dewizy wyroczni delfickiej) |
| memento mori | łac. | pamiętaj o śmierci (pozdrowienie kamedułów, kartuzów i trapistów) |
| mens sana in corpore sano | łac. | w zdrowym ciele zdrowy duch |
| modus faciendi | łac. | sposób działania |
| modus operandi | łac. | sposób działania |
| modus vivendi | łac. | sposób współżycia (oparty na prowizorycznej umowie, kompromisie) |
| more antiquo | łac. | starym obyczajem |
| mutatis mutandis | łac. | ze stosownymi zmianami, po dokonaniu koniecznych zmian |
| n.b. | łac. | nota bene |
| nec Hercules contra plures | łac. | siła złego na jednego |
| nihil novi | łac. | bez zmian |
| nil deperandum | łac. | nie trzeba rozpaczać, nie ma powodu, by tracić nadzieję (z Pieśni Horacego) |
| nolens volens | łac. | chcąc nie chcąc, z konieczności |
| nomen dubium | łac. | nazwa niepewna |
| non liquet | łac. | niedowiedzione |
| non nova sed novae | łac. | nie jest to rzecz nowa, lecz w nowy sposób podana |
| nosce te ipsum | łac. | poznaj samego siebie (tłumaczenie dewizy wyroczni delfickiej) |
| nota bene | łac. | nawiasem mówiąc, przy okazji (pisane też „notabene”) |
| nuda veritas | łac. | naga prawda |
| o tempora! o mores! | łac. | co za czasy, co za obyczaje (wyraz oburzenia na widok zepsucia, dziś żartobliwie) |
| óida oudén eidós | gr. | wiem, że nic nie wiem (słowa Sokratesa) |
| op.cit. | łac. | opus citatum, dzieło wcześniej zacytowane; opere citato, w dziele wcześniej zacytowanym |
| P.T. | łac. | Pleno Titulo, z zachowaniem należnych tytułów (grzecznościowo wobec klientów) |
| pacta sunt servanda | łac. | układy (umowy) będą (muszą być) przestrzegane |
| panta rhei | gr. | wszystko płynie, wszystko się zmienia |
| par excellence [parekselans] | fr. | w całym tego słowa znaczeniu, w najwyższym stopniu |
| passim | łac. | w różnych miejscach (cytowanego dzieła) |
| pecunia non olet | łac. | pieniądze nie śmierdzą (nie ma znaczenia, jak zostały zarobione) |
| per aspera ad astra | łac. | przez ciernie do gwiazd, przez trudy do sukcesu |
| per fas et nefas | łac. | nie przebierając w środkach |
| per pedes | łac. | pieszo |
| per se | łac. | samo przez się |
| persona non grata | łac. | osoba niemile widziana w jakimś miejscu (kraju), z zakazem wstępu w jakieś miejsce |
| plus dat qui in tempore dat | łac. | kto prędko daje, dwa razy daje |
| post mortem | łac. | pośmiertnie |
| primus inter pares | łac. | pierwszy wśród równych |
| pro forma | łac. | dla pozoru, ze względu na poczucie przyzwoitości, prowizorycznie, tymczasowo |
| qualis rex talis grex | łac. | jaki pan, taki kram; dosł. jaki król, taka trzoda |
| que sera, sera | fr. | co będzie, to będzie; co ma być, to będzie |
| qui pro quo | łac. | pomyłka, nieporozumienie |
| quod licet Jovi non licet bovi | łac. | co wolno wojewodzie, to nie tobie smrodzie; dosł. co wolno Jowiszowi, nie wolno wołowi |
| rara avis | łac. | biały kruk, rzadka, unikalna rzecz |
| repetitio est mater studiorum | łac. | powtarzanie jest matką wiedzy |
| Rev.Dom. | łac. | Reverendus Dominus, wielebny pan (w adresie lub nagłówku listu do osoby duchownej) |
| s.l. | łac. | zob. sensu lato |
| s.str. | łac. | zob. sensu stricto |
| sensu lato | łac. | w znaczeniu szerokim, ogólnym |
| sensu stricto | łac. | w znaczeniu ścisłym, szczególnym |
| si vis pacem para bellum | łac. | jeśli chcesz pokoju, gotuj się do wojny |
| sic | łac. | tak, tak właśnie |
| sine loco | łac. | bez znanego miejsca wydania |
| sine nomine | łac. | bez nazwiska autora lub wydawcy |
| sine qua non | łac. | nieodzowny, konieczny (o warunku) |
| statim | łac. | natychmiast, od razu, bezzwłocznie |
| status quo | łac. | bieżący stan rzeczy (bez zmian) |
| sub Jove | łac. | pod gołym niebem |
| summa cum laude | łac. | z najwyższą pochwałą (na dyplomie o ukończeniu studiów) |
| sursum corda | łac. | w górę serca, nie traćcie odwagi |
| sus Minervam docet | łac. | świnia poucza Minerwę; uczył Marcin Marcina, a sam głupi jak świnia; jajo mądrzejsze od kury |
| tabula rasa | łac. | umysł nietknięty przez wpływy zewnętrzne, czysta tablica |
| terminus a quo | łac. | najwcześniejszy możliwy termin, początek danego okresu |
| terminus ad quem | łac. | najpóźniejszy możliwy termin, koniec danego okresu |
| terminus ante quem | łac. | najwcześniejszy termin następujący po danym okresie (lub to samo, co terminus ad quem) |
| terminus post quem | łac. | najpóźniejszy termin poprzedzający dany okres (lub to samo, co terminus a quo) |
| terra incognita | łac. | nieznana dziedzina, nieznany ląd |
| tibi et igni | łac. | przeczytaj i zaraz spal; dosł. tobie i ogniowi |
| ubi leones | łac. | w miejscu nieznanym, w nieznanym kraju, dosł. gdzie (żyją) lwy |
| utinam falsus vates sim | łac. | obym był fałszywym prorokiem |
| vae victis | łac. | biada zwyciężonym |
| vel | łac. | czyli, inaczej zwany |
| verba docent, exempla trahunt | łac. | słowa nauczają, przykłady pociągają |
| verba veritatis | łac. | słowa prawdy (bez ogródek) |
| versus | łac. | przeciwko |
| vice versa | łac. | odwrotnie |
| video lupum | łac. | o wilku mowa; zjawił się ten, o którym mówiłem |
| volenti nihil difficile | łac. | dla chcącego nic trudnego |
| vox clamantis in deserto | łac. | głos wołającego na puszczy |
| vox populi | łac. | głos ludu |